Meer leefloontrekkers dan werklozen: historische kanteling in België

België telt voor het eerst meer mensen die een beroep doen op het OCMW voor een leefloon dan er werklozen zijn met een uitkering. Die historische verschuiving voltrok zich binnen één jaar tijd en markeert een keerpunt in de Belgische sociale zekerheid.

De vaststelling betekent dat de grootste groep mensen die van een vervangingsinkomen leeft, niet langer bij de werkloosheidsverzekering zit, maar bij de bijstand terechtkomt. Het gaat om een structurele kanteling in de manier waarop de welvaartsstaat mensen opvangt die geen inkomen uit werk hebben.

De ontwikkeling valt samen met het beleid van de regering-De Wever, dat de welvaartsstaat grondig hervormt. De verschuiving van werkloosheid naar bijstand is daarmee niet alleen een statistisch gegeven, maar ook een politiek keerpunt.

Van verzekering naar bijstand

Het Belgische sociale vangnet is traditioneel opgebouwd rond twee pijlers. De werkloosheidsuitkering is een verzekeringsstelsel: wie voldoende gewerkt heeft, bouwt een recht op een uitkering op. Het leefloon daarentegen is een bijstandsregeling die via het OCMW wordt toegekend en die een beroep doet op een middelentoets.

Dat onderscheid is meer dan technisch. Een werkloosheidsuitkering is in principe gekoppeld aan een arbeidsverleden en aan een loopbaan. Het leefloon is een laatste redmiddel voor wie geen andere inkomstenbron meer heeft en vormt daarmee het uiterste vangnet van de welvaartsstaat.

Wanneer het aantal leefloontrekkers het aantal werklozen overstijgt, betekent dat in de praktijk dat meer mensen voor hun inkomen afhankelijk zijn van dat laatste vangnet. De samenstelling van de groep mensen zonder werkinkomen verschuift dus van een verzekeringslogica naar een bijstandslogica.

Die beweging raakt ook de rol van de OCMW's, die de leeflonen toekennen en beheren. Een groter beroep op bijstand vertaalt zich in meer dossiers, meer begeleiding en een zwaardere opdracht voor de lokale diensten die deze opvang verzorgen.

Een jaar van omslag

Wat de cijfers opvallend maakt, is de snelheid waarmee de verhoudingen zijn gekeerd. De kruising tussen beide groepen vond plaats binnen een periode van ongeveer een jaar. Dat wijst op een beweging die zich sneller doorzet dan eerdere, geleidelijke verschuivingen in de sociale zekerheid.

De vaststelling dat er nu meer leefloontrekkers dan werklozen met een uitkering zijn, is in die zin historisch te noemen: een dergelijke verhouding deed zich in België niet eerder voor. De drempel tussen werken en niet werken, en tussen verzekering en bijstand, komt daarmee in een ander licht te staan.

Voor het eerst zijn er in België meer mensen met een OCMW-leefloon dan werklozen met een uitkering.

De kanteling roept vragen op over de vraag of het huidige stelsel nog doet waarvoor het ooit bedoeld was. Wie langdurig zonder werk zit, lijkt steeds vaker niet in het werkloosheidsstelsel te worden opgevangen, maar door te stromen naar de bijstand.

Hervorming van de welvaartsstaat

De verschuiving komt niet uit het niets. De regering-De Wever voert een beleid dat de welvaartsstaat grondig verbouwt. Dat hervormingsbeleid verandert de voorwaarden en de toegang tot sociale bescherming, en beïnvloedt zo de weg die mensen met een gebrek aan werkinkomen afleggen.

Daarmee raakt de discussie aan een bredere vraag: welke plaats krijgt de bijstand in het Belgische sociale model? Wordt het leefloon het nieuwe standaardinkomen voor wie geen werk heeft, of blijft het een tijdelijke noodoplossing? Het antwoord op die vraag bepaalt mee hoe de welvaartsstaat van de komende jaren eruitziet.

De cijfers maken in elk geval duidelijk dat de verhouding tussen werken, werkloosheid en bijstand in beweging is. Voor beleidsmakers, OCMW's en iedereen die betrokken is bij de sociale zekerheid, is de historische kanteling van dit jaar een signaal dat niet genegeerd kan worden.